MUZEUM  -  HISTORIA  -  DZIAŁALNOŚĆ

Marcin Kisielewicz

Początki gromadzenia w Głównym Urzędzie Miar dawnych przyrządów pomiarowych oraz różnego rodzaju dokumentów sięgają końca lat 20. ubiegłego wieku. Niestety, nie posiadamy żadnych bliższych informacji na temat ówczesnych muzealiów, eksponowanych w tzw. muzeum narzędzi mierniczych.

Po wojennych zniszczeniach wydobyto z gruzów gmachu urzędu jedynie kilka ocalałych zabytków. Dały one początek powstałym w roku 1952 obecnym zbiorom. Inicjatorami idei odtworzenia kolekcji byli prof. J. Roliński (1889-1962) i prof. J. Obalski (1898-1968).

Do połowy lat sześćdziesiątych kolekcja ta była eksponowana w kilku dużych salach na drugim piętrze gmachu urzędu. Po przekształceniu Głównego Urzędu Miar w Centralny Urząd Jakości i Miar, a później w Polski Komitet Normalizacji i Miar, wzrosły potrzeby lokalowe nowo powstałych instytucji, w związku z czym zaszła potrzeba przeniesienia zbiorów, i tylko ich część została wyeksponowana ponownie na korytarzach i holach parteru oraz drugiego piętra urzędu.

Obecnie kolekcja liczy około 3500 obiektów materialnych i dokumentów archiwalnych, z czego prawie około 1000 egzemplarzy jest eksponowanych na wystawach stałych.
Najcenniejsze z nich zostały zarejestrowane w Zakładzie Historii Techniki PAN, a niektóre, jako zabytki dziedzictwa światowego, w UNESCO. Należą do nich m.in. 4-funtowy odważnik z 1677 r. oznaczony herbem Kościesza (pochodzący prawdopodobnie ze Żmudzi), miedziane półkorce warszawskie z 1794 i 1797 r., drewniane bezmiany z XVIII w., łokcie polskie, kieszonkowy zegarek słoneczny z połowy XIX w., pomysłu polskiego astronoma Jana Baranowskiego czy jeden z pierwszych liczników energii elektrycznej firmy Aron, z końca XIX w. Wśród innych cennych zabytków znajdują się np. angielskie przymiary kupieckie z kości słoniowej z XVIII-XIX w. czy chińska statera z kości słoniowej i norymberski 4-funtowy aptekarski odważnik składany (miseczkowy), również z XVIII w. .

Z uwagi na znaczną, bo 3 i pół wiekową rozpiętość czasową pomiędzy poszczególnymi eksponatami (XVII-XX w.), muzealia GUM stanowią interesujący obraz rozwoju myśli techniczno-metrologicznej na przestrzeni minionych stuleci. Należy tu wymienić, oprócz kilkuset wszelakich odważników, bogatą kolekcję przymiarów zachodnioeuropejskich i rosyjskich oraz ich matryc z XVIII-XIX w., tj. sprzed i po wprowadzeniu systemu metrycznego. Uwagę zwracają zwłaszcza pięknie wykonane angielskie przymiary kupieckie calowo-werszkowe z kości słoniowej, z delikatną inkrustacją podzielni.
Bogato udokumentowany jest także rozwój elektryczności, w zbiorach znajdują się bowiem pierwsze galwanometry, woltomierze czy liczniki energii elektrycznej prądu stałego i zmiennego.

Unikatem zaś w skali europejskiej są taksometry do dorożek konnych z końca XIX w.

W muzeum są także przechowywane ocalałe przedwojenne państwowe wzorce metra – komparator szwajcarski z 1920 r. oraz inwarowy wzorzec metra oznaczony numerem 451.

Historyczną ciekawostkę metrologiczną stanowią projekty państwowych cech probierczych wyrobów ze srebra z roku 1920 oraz kilkadziesiąt matryc stempli legalizacyjnych pruskich, rosyjskich, niemieckich, radzieckich i polskich przedwojennych.

Zgromadzone zbiory są jednak przede wszystkim namacalnym dowodem burzliwej historii Polski, począwszy od XVIII w. Żywym tego przykładem są dawne odważniki, z których wiele nosi jednocześnie cechy legalizacyjne pruskich, austriackich, rosyjskich czy wreszcie polskich urzędów miar. Nadto przechodzenie Warszawy w okresie zaborów kolejno w ręce Prus i Rosji zaznaczyło się obecnością różnorodnych urządzeń i przyrządów pomiarowo-legalizacyjnych, tak się bowiem składa, że znaczna część zbiorów jest właśnie warszawskiej proweniencji.

Jednym z zadań Muzeum Miar jest utrwalanie pamięci o historii gmachu GUM oraz zasłużonych pracownikach tejże instytucji. Wspomnieć tutaj należy m.in. twórców i organizatorów administracji miar po odzyskaniu niepodległości w 1918 r.: dyrektora dr. inż. Zdzisława Rauszera (1875-1952), prezesa Stanisława Muszkata (1881-1962), inż. Hilarego Dziewulskiego (1881-1979) oraz prof. Włodzimierza Krukowskiego (1887-1941).

Na szczególną pamięć zasługuje także powojenny twórca i kustosz muzeum miar Andrzej Janiszek (1905-1998). To dzięki jego wytrwałości i zaangażowaniu możliwe było ciągłe wzbogacanie zbiorów o nowe nabytki i rozwój ekspozycji. Jest on także autorem kilkudziesięciu publikacji z zakresu historii miar oraz pierwszym kronikarzem urzędu.

Muzeum posiada również ciekawą dokumentację fotograficzną, stanowiącą swoistą prezentację różnych stanowisk pomiarowych, jak też kilka albumów obrazujących rozwój terenowej służby miar.
Natomiast w podręcznej biblioteczce znajdują się dosyć rzadkie woluminy, np. tłumaczenie dzieła Tytusa Liwiusza Burattiniego Misura Univerale z 1675 r. (wydanie PAU w 1897 r.), Edykt względem powszechnego ustanowienia miar i wag w prowincji Prus Południowych Fryderyka Wilhelma z 1796 r (w języku polskim i niemieckim) czy też Porównanie miar i wag polskich z zagranicznymi W. Kolberga z 1819 r.

*    *    *

Muzealia GUM oprócz historyczno-informacyjnej, pełnią również ważną rolę oświatową, edukacyjną i naukową. Rokrocznie odwiedza je około 300-400 osób z Polski i zagranicy, w grupach, bądź indywidualnie. Są to uczestnicy kursów metrologicznych i legalizatorskich, uczniowie szkół, studenci oraz petenci przebywający w gmachu urzędu. Dla grup są organizowane prelekcje.

Wystawy w korytarzach i holach gmachu umożliwiają również przypadkowym osobom zapoznanie się z dawnymi przyrządami, co ułatwiają szczegółowe opisy umieszczone przy eksponatach.

Telewizja Polska zrealizowała tutaj kilka filmów popularnonaukowych. Na temat zbiorów dawnych przyrządów pomiarowych powstał szereg artykułów w prasie codziennej i specjalistycznej, jak również były one tematem licznych audycji radiowych. Warto również wspomnieć, że na temat zabytków znajdujących się w zbiorach muzealnych powstało kilka prac dyplomowych, a pracownicy muzeum są często konsultantami bądź recenzentami naukowymi takich rozpraw. Ponadto, przy okazji szczególnych rocznic związanych np. z Konwencją Metryczną, opiekunowie muzeum uczestniczą w wywiadach dla prasy i radia, prezentując historię miar, a zwłaszcza powstanie i wprowadzanie układu metrycznego w świecie i na ziemiach polskich.

Należy też podkreślić, że zgromadzone w muzeum dawne dokumenty i literatura znajdują także zastosowanie przy formułowaniu ekspertyz sądowych, zwłaszcza przy postępowaniach spadkowych – chodzi tutaj głównie o ziemie dawnego zaboru rosyjskiego; niejednokrotnie bowiem zapisy testamentowe zawierają przedmetryczne, rosyjskie, miary gruntu i zachodzi potrzeba dokładnego ich przeliczenia na obecnie obowiązujące jednostki.

Prowadzone są też częste konsultacje w zakresie historycznych, głównie rozbiorowych i międzywojennych, rozporządzeń odpowiednich władz w zakresie historii miar, metrologii i dziedzin jej pokrewnych.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat charakter zbiorów i omówienia poszczególnych kolekcji były sukcesywnie prezentowane w Biuletynie Głównego Urzędu Miar "Metrologia i Probiernictwo" oraz specjalistycznych czasopismach muzealnych i popularnonaukowych.  

W ubiegłych latach zaprowadzono stałą współpracę i obustronne konsultacje z kilkoma muzeami: Muzeum Historycznym m.st. Warszawy, Muzeum Narodowym w Warszawie, Zamkiem Królewskim w Warszawie, Państwowym Muzeum Archeologicznym, Muzeum Techniki, Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy oraz Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, dokąd udostępniono niektóre obiekty.

Nawiązano też kontakt ze Stowarzyszeniem Muzealników Polskich – Oddział Mazowiecki, dla członków którego wygłoszono specjalną prelekcję połączoną z prezentacją zbiorów.

Utrzymywane i rozwijane są także kontakty z krajowymi i zagranicznymi instytucjami naukowo-badawczymi, z prywatnymi kolekcjonerami oraz z towarzystwami metrologicznymi (np. niemieckim Maß & Gewicht. Verein für Metrologie).

*    *    *

Rokrocznie do zbiorów przybywa około 50 nowych obiektów, które zostają odnawiane i zakonserwowane oraz częściowo wyeksponowane. Głównie dzięki stałej współpracy z laboratoriami GUM i terenowymi urzędami miar udaje się uzyskać szereg cennych pozycji.

Jednymi z ostatnich nabytków kolekcji są wzorce czasu i częstotliwości (tzw. zegary atomowe): 3 wzorce cezowe, 1 wzorzec rubidowy oraz 1 wzorzec kwarcowy. Urządzenia te pracowały w Samodzielnym Laboratorium Czasu i Częstotliwości GUM oraz w Obserwatorium Astrogeodynamicznym PAN w Borowcu.

Przykład istnienia zbiorów GUM spowodował powstanie przy niektórych urzędach terenowych własnych kolekcji metrologicznych, co uważamy za bardzo cenną inicjatywę. Są one również istotnym czynnikiem w propagowaniu działalności administracji miar w szerszych warstwach lokalnego społeczeństwa.

Rola muzealiów GUM nie ogranicza się jedynie do zabezpieczenia dawnych przyrządów pomiarowych dla przyszłych pokoleń, ale polega też na przedstawianiu rozwoju myśli technicznej. Ma to na celu przede wszystkim przybliżyć zrozumienie zagadnień metrologii, a w szczególności konieczność istnienia, rozwijania i utrzymywania jednolitego systemu miar w kraju, koherentnego z normami międzynarodowymi.

Na zakończenie warto jeszcze nadmienić, że Muzeum Miar GUM zostało dostrzeżone i uznane w kraju i zagranicą, co znajduje wyraz w umieszczaniu informacji o naszej kolekcji w krajowych i międzynarodowych katalogach muzeów, przyczyniając się tym samym do turystycznego i naukowego uatrakcyjnienia miasta stołecznego Warszawy.