Przesłanie Dyrektora BIPM

z okazji Światowego Dnia Metrologii – 20 maja 2009

 

 

Czy można wyobrazić sobie świat bez handlu? Od zarania dziejów, ludzie brali udział w wymianie towarów: pewna wioska uprawiała warzywa, inna zaś owoce; wymiana handlowa była więc wzajemnie korzystna. Już wówczas handel podnosił poziom życia i był źródłem dostatku. Każdy ekonomista zgodzi się z tym, że handel odgrywa zasadniczą rolę w zachowaniu równowagi ekonomicznej i utrzymaniu wzrostu gospodarczego, a tym samym zmniejsza skalę ubóstwa. Dziś, tak jak przed tysiącami lat, handel jest ważnym elementem naszego życia. Aby to zauważyć, nie trzeba zresztą sięgać tak daleko w przeszłość; wystarczy spojrzeć tylko kilka miesięcy wstecz, aby stwierdzić jak zachwianie zaufania do wszelkiego rodzaju przedsiębiorstw, wskutek kryzysu finansowego, doprowadziło do spadku krajowych dochodów budżetowych i przewidywanego zmniejszenia obrotów w handlu międzynarodowym o ok. 9 % w roku 2009.

W tym roku, w szóstych z kolei obchodach Światowego Dnia Metrologii, zgromadzimy się, aby zaakcentować wkład, jaki metrologia wnosi do rozwoju handlu, który jest motorem wzrostu gospodarczego.

Rozpatrując dzieje metrologii, widzę uderzająco ścisły związek metrologii i handlu. Narody zajmujące się handlem w starożytności – na przykład Grecy w rejonie morza Śródziemnego – utrzymywały kopie wzorców jednostek miar stosowanych w tych krajach, z którymi utrzymywano stosunki handlowe; nawet lokalne targowiska w czasach średniowiecznych posiadały wzorce regionalnych jednostek długości, masy i objętości. Królowie i królowe, sułtani i imperatorzy ustanawiali państwowe jednostki miar oraz wydawali dekrety i stanowili prawa odnoszące się do państwowych wzorców jednostek miar, ponieważ widzieli w nich ważny element strukturalny stabilnego społeczeństwa. Od czasu, gdy rządy opodatkowały handel, „wagi i miary” stały się integralną częścią naszej codzienności. Nie jest zatem zaskakujące, że wiele współczesnych Krajowych Instytutów Metrologicznych (NMI) wywodzi swe początki od Państwowych Urzędów Miar i Wag, z których wiele przetrwało do dziś.

Za stosowanie fałszywych miar w handlu groziła kara pozbawienia wolności. Członkowie wszystkich warstw społecznych widzieli potrzebę coraz większej dokładności w wykonywaniu pomiarów oraz stałego udoskonalania systemu miar, tak aby czynił on zadość potrzebom gospodarki krajowej i światowej. Aby osiągnąć ten cel, odwołano się do pomocy ludzi nauki. Wielu uczonych było głęboko zaangażowanych w badania dotyczące jednostek miar, dążąc do osiągnięcia jak największej dokładności pomiarów. Istnieją zapiski świadczące o tym, że już ponad 200 lat temu przeprowadzano systematyczne porównania wzorców jednostek miar. Porównania angielskich i francuskich jednostek masy na początku XVIII wieku, które były przedmiotem naukowej debaty przez prawie całe stulecie, są obecnie uważane za istotny czynnik, stymulujący wyłonienie się we Francji metrycznego układu jednostek miar.

Ważki związek między pomiarami a handlem międzynarodowym pojawił się w dyskusjach, które miały miejsce w trakcie trwania Wielkiej Wystawy Londyńskiej w roku 1851 oraz Wystawy Światowej w Paryżu w roku 1867. Inżynierowie i przedsiębiorcy nawiązywali tam bezpośrednie kontakty ze sobą oraz z wpływowymi osobistościami ówczesnego świata, demonstrując im swoje najnowsze odkrycia i wynalazki. Na wystawie aż roiło się od publiczności pragnącej zobaczyć nowinki techniczne, zaś czasopisma pełne były opisów sukcesów nauki i techniki. W tej atmosferze dojrzewała idea Konwencji Metrycznej, podpisanej w Paryżu przez przedstawicieli siedemnastu państw w roku 1875, w dniu 20 maja, który jest obecnie obchodzony jako Światowy Dzień Metrologii.

Czynnik dokładności pomiarów w handlu został ponownie doceniony pod koniec XIX wieku, gdy państwa uprzemysłowione zdały sobie sprawę, że ma on żywotne znaczenie dla międzynarodowej konkurencyjności ich przedsiębiorstw, a w następstwie czego stworzyły państwowe laboratoria zapewniające odpowiednią dokładność w pomiarach. Wiele spośród tych laboratoriów było pierwszymi, które były finansowane ze środków publicznych. Zawsze robiło to na mnie duże wrażenie, gdy obserwowałem, jak przed owymi laboratoriami stawiano coraz to nowe zadania i jak podejmują one kolejne wyzwania naukowe. Wiele współczesnych NMI może być dumnych ze swego wkładu do historii odkryć naukowych i wynalazczości.

Globalizacja nie jest zjawiskiem nowym. Początki globalizacji obserwujemy już w XIX wieku, ale gwałtowne nasilenie tego procesu nastąpiło w wieku XX. Za wyjątkiem kryzysu lat międzywojennych, wzrost światowego eksportu zawsze przewyższał wzrost globalnego Produktu Krajowego Brutto. Przedsiębiorstwa przekształcały się w koncerny międzynarodowe, zaś rynek nowych rodzajów wyrobów – samochodów, urządzeń elektrycznych, produktów przemysłu lotniczego i kosmicznego – został otwarty dla wszystkich. Eksport żywności stał się poważną pozycją w handlu międzynarodowym. W latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia rządy utworzyły Światową Organizację Handlu (WTO), w celu uregulowania zasad prowadzenia handlu międzynarodowego i kontroli systemu taryf celnych. WTO docenia wielkie znaczenie wzorców jednostek miar dla swej własnej misji, szczególnie wobec istnienia technicznych barier w handlu (TBT), spowodowanych nierównoważnością wzorców jednostek miar lub niemożnością wykazania się akceptowalnym poziomem zgodności z zapisami odpowiednich norm. Wszyscy zgadzamy się z tym, że musi istnieć jakaś procedura umożliwiająca wykazanie, iż pomiary wykonywane w naszym kraju są równoważne pomiarom wykonanym w innym kraju. Gdyby takiej procedury nie było, niektóre towary zostałyby wyeliminowane z międzynarodowego obrotu handlowego, utrudnienia w handlu spowodowałyby spadek ogólnego poziomu życia mieszkańców, zaś konsumenci mogliby utracić zaufanie do jakości wyrobów, a nawet dostęp do potrzebnych im dóbr.

Czy zatem podejmowanie wyzwania konkurencyjności w handlu i przemyśle w skali państwowej jest zawsze korzystne? Nie ulega wątpliwości, że konkurencja obniża cenę i podnosi jakość tych wyrobów, które produkowane są zgodnie z dobrą praktyką pomiarową. Większa dokładność pomiarów stymuluje postęp technologiczny poprzez stwarzanie technicznych możliwości wytwarzania nowych rodzajów wyrobów o coraz wyższej jakości, a to pomaga zdobywać nowe rynki zbytu. Jednakże, w ciągu paru ostatnich dziesięcioleci zaczynamy odczuwać również niekorzystne skutki powszechnego dążenia do rozwoju przemysłowego i wzrostu obrotów handlowych. Dopiero teraz – mógłby ktoś powiedzieć, że poniewczasie – zdajemy sobie sprawę ze szkód poczynionych naszemu środowisku przez niepohamowany pęd ku uprzemysłowieniu i dążenie do wzrostu gospodarczego za wszelką cenę. Na szczęście, społeczeństwa są już świadome skutków, jakie ich działalność wywiera na nie same. Kwestia zmian klimatycznych jest codziennie obecna w gazetach i na ekranach naszych telewizorów. Jako metrolodzy, z satysfakcją wypełniamy swą rolę w opracowaniu bezwzględnych norm oraz wzorców, które można wykorzystać do badania małych, ale niezmiernie istotnych zmian klimatycznych. Dzięki naszej pracy meteorolodzy mogą tworzyć coraz lepsze modele obserwowanych zjawisk, pozwalające zrozumieć, co należy robić, aby zredukować niekorzystny wpływ jaki my sami wywieramy na całą planetę.

Z punktu widzenia ekologii i ochrony środowiska, stosowanie szkodliwych dodatków do żywności oraz kumulowanie się pozostałości pestycydów wywiera niekorzystny wpływ na zdrowie całej ludzkości i na całokształt środowiska naturalnego. Metrolodzy podejmują również i to wyzwanie; we współpracy z takimi organizacjami jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Organizacja Narodów Zjednoczonych (UN) oraz agenda ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), jesteśmy w stanie stworzyć procedury pomiaru niezwykle niskich stężeń substancji mierzonej, co jest istotne w sytuacji monitorowania jakości żywności i ustanawiania odnośnych uregulowań prawnych.

Motyw przewodni obchodów Dnia Metrologii w roku 2009 podkreśla znaczenie metrologii w handlu. Możemy wszyscy być dumni z tego, że metrologia daje tak istotny wkład w tej dziedzinie. Jednak przede wszystkim możemy i powinniśmy być niezwykle dumni z zasadniczego przełomu jakim było zapewnienie równoważności państwowych wzorców jednostek miar w różnych krajach. Wiele już napisano, i będzie się pisać nadal, o porozumieniu CIPM MRA, który został wprowadzony w życie przez Międzynarodowy Komitet Miar (CIPM) w roku 1999. Narodziny tego układu nie były łatwe, jak to doskonale pamiętają ci wszyscy z nas, którzy byli zaangażowani w to dzieło. Tym niemniej, już teraz członkami tego porozumienia są NMI z 72 państw. Możliwość podpisania porozumienia CIPM MRA i wykazania się powszechnie uznawanymi, akceptowanymi na forum międzynarodowym kompetencjami pomiarowymi jest jednym z najważniejszych powodów, dla których państwa pozostające jeszcze poza międzynarodową strukturą metrologiczną, rozważają obecnie członkostwo w BIPM lub uzyskanie statusu członka stowarzyszonego CIPM. To my wszyscy razem rozpoczęliśmy tę prawdziwą rewolucję, od której nie ma już odwrotu. Poprzez przystąpienie do CIPM MRA, instytuty NMI z całego świata, różniące się wielkością i o różnych tradycjach, dowiedziały się więcej o sobie nawzajem, o swych mocnych stronach i o zdolnościach pomiarowych. Dla wielu NMI oznaczało to zarówno wyzwanie z punktu widzenia kultury technicznej, jak i wdrożenie do nowego stylu pracy.

Dyrektorzy NMI – z których wielu osobiście podpisywało porozumienie CIPM MRA w roku 1999 – zbiorą się w październiku tego roku, aby uczcić dekadę obowiązywania tego porozumienia. Spojrzymy wstecz i ocenimy swe dzieło. Spodziewamy się, iż skontaktują się z nami te organizacje międzyrządowe i międzynarodowe, które widzą nasze zaangażowanie w CIPM MRA jako istotne wsparcie dla ich własnej misji. Spodziewamy się także odzewu ze strony użytkowników metrologii w sektorze przemysłu oraz głosów ze strony laboratoriów badawczych, mówiących o ich doświadczeniach praktycznych. Zwrócimy się również ku przyszłości. Odnieśliśmy już wiele sukcesów w zachęcaniu krajowych i międzynarodowych prawodawców do wykorzystywania CIPM MRA w taki sposób, aby redukować techniczne bariery w handlu. W Stanach Zjednoczonych nakłoniliśmy Federal Aviation Authority (FAA) do uznawania spójności pomiarowej tych laboratoriów, które mogą wykazać się spójnością pomiarową z NMI będącymi sygnatariuszami CIPM MRA, bez względu na ich położenie geograficzne. Dzięki temu, NMI nie są już nękane kwestionowaniem świadectw wzorcowania wydawanych użytkownikom z sektora lotniczego i kosmicznego. Inicjatywa BIPM, zmierzająca do sprostania wymogom wynikającym z dyrektywy Unii Europejskiej 98/79/EC o aparaturze medycznej służącej do diagnostyki in vitro, dała w efekcie stworzenie bazy danych o materiałach odniesienia, utrzymywanej i finansowanej wspólnie przez BIPM, ILAC oraz IFCC. Ponadto, Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) wzięła udział w porównaniu jednego z gazów cieplarnianych (metanu), znajdując, iż skala, którą posługiwano się od wielu lat, wymaga korekty, aby uzyskać zgodność ze średnią wartością globalną i być w zgodzie z najlepszym przybliżeniem do jednostek układu SI jakim dysponujemy.

Sukces odniesiony w ostatniej dekadzie i pomyślnie rysujące się perspektywy są jednocześnie źródłem satysfakcji, jak i wyzwaniem na przyszłość. Jak widzimy, handel i pomiary są ze sobą nierozerwalnie związane. Nasze pierwsze sukcesy odnotowaliśmy w dziedzinie fizyki i inżynierii, w obszarze produkcji przemysłowej oraz w stymulowaniu innowacyjności i konkurencyjności wyrobów. Zaangażowanie BIPM w pracę nad dyrektywą Unii Europejskiej o aparaturze do diagnostyki medycznej in vitro oraz w tworzenie norm odnoszących się do środowiska naturalnego doprowadziło nas do krainy chemii, żywności, preparatów wzmagających wydolność organizmu i do wielu innych obszarów pokrewnych. Jako metrolodzy, wspólnie dążymy do zbudowania sprawiedliwego, uczciwego systemu wymiany handlowej oraz zabiegamy o lepszą, bezpieczniejszą przyszłość na naszej planecie. Metrologia zazwyczaj nie przynosi szybkich rezultatów – nasza praca jest dogłębna i żmudna. Ale powodzenie porozumienia CIPM MRA oraz wzrastające uznanie, jakie zyskuje on w sferach rządowych i na forum międzynarodowym, dowodzi prawdziwie szybkiego sukcesu tej właśnie inicjatywy. Przykład ten pokazuje, jak wartościowe jest powiązanie prac pomiarowych wykonywanych w naszych laboratoriach z wielkimi wyzwaniami stojącymi przed całą międzynarodową społecznością. Jak dotychczas, metrolodzy zawsze potrafili im sprostać; jestem pewien, że będzie tak dalej.

 

Niech mi wolno będzie życzyć wam wszystkim szczęśliwego Światowego Dnia Metrologii oraz wielkiego powodzenia waszych lokalnych i krajowych obchodów tej uroczystości.

 

Prof. Andrew J. Wallard

Dyrektor BIPM